Słowniczek

W skrócieProste wyjaśnienia terminów, które pojawiają się w tym serwisie.

Antagonista (inhibitor)

Substancja, która blokuje kanał. W modelach choroby u muszek owocowych i myszy antagoniści TRPV4 odwracali jej skutki [15].

Artrogrypoza (arthrogryposis)

Przykurcze stawowe (sztywne stawy, których nie da się w pełni zgiąć ani wyprostować) obecne od urodzenia. Odnotowano je u 33% uczestników rejestru TRPV4 [3].

Badanie przebiegu naturalnego choroby (natural history study)

Badanie, w którym uczestników obserwuje się przez dłuższy czas, aby poznać przebieg choroby. W badaniu INC 6601 wizyty odbywają się raz w roku [52].

Bariera krew–rdzeń kręgowy (blood-spinal cord barrier)

Ochronna wyściółka naczyń krwionośnych w rdzeniu kręgowym. U myszy z mutacją TRPV4 była ona miejscami uszkodzona [15].

BiPAP i CPAP

Dwa różne aparaty wspomagające oddychanie, często używane w nocy. BiPAP (aparat dwupoziomowy) podaje wyższe ciśnienie przy wdechu i niższe przy wydechu, dzięki czemu pomaga słabym mięśniom oddechowym w wentylacji płuc; respirator domowy robi to samo i ma więcej możliwości ustawień [288]. CPAP podaje jedno stałe ciśnienie, które utrzymuje drogi oddechowe otwarte, ale nie pomaga słabym mięśniom oddechowym, więc nie jest odpowiedni, gdy są one osłabione [288]. Zob. CPAP a słabe mięśnie oddechowe.

CaMKII

Enzym aktywowany przez wapń. W badaniu na muszkach owocowych najsilniej ze wszystkich sprawdzanych czynników wpływał na toksyczność zmutowanego TRPV4 [26].

Choroby alleliczne (allelic conditions)

Różne choroby wywołane zmianami w tym samym genie. CMT2C, łopatkowo-strzałkowy rdzeniowy zanik mięśni i wrodzony dystalny rdzeniowy zanik mięśni są chorobami allelicznymi, podobnie jak choroby kości związane z TRPV4: wszystkie wywołują zmiany w genie TRPV4 [6].

ClinVar

Bezpłatna, publiczna baza danych prowadzona przez amerykańską Narodową Bibliotekę Medyczną (National Library of Medicine). Gromadzi klasyfikacje wariantów genetycznych przesyłane przez laboratoria i ocenia gwiazdkami, jak dokładnie każdą z nich zweryfikowano [217]. Zob. Warianty TRPV4.

Domena powtórzeń ankirynowych (ARD, ankyrin repeat domain)

Położony wewnątrz komórki fragment białka TRPV4, w którym znajduje się większość mutacji wywołujących neuropatię [6].

Dziedziczenie autosomalne dominujące (autosomal dominant)

Sposób dziedziczenia, w którym każde dziecko chorego rodzica może odziedziczyć wariant z prawdopodobieństwem 50% [6].

Elektromiografia (EMG) i badanie przewodnictwa nerwowego

Badania, które mierzą aktywność elektryczną mięśni i nerwów. W CMT2C widać w nich obniżoną amplitudę odpowiedzi ruchowych przy prawidłowej szybkości przewodzenia, a także przewlekłe zmiany neurogenne, czyli ślady długotrwałego uszkodzenia nerwów [6].

HMSN 2C

Dziedziczna neuropatia ruchowo-czuciowa typu 2C – starsza nazwa CMT2C [11].

Komórki śródbłonka (endothelial cells)

Komórki wyściełające naczynia krwionośne. U myszy za rozwój choroby odpowiadał zmutowany TRPV4 obecny w tych komórkach [15].

Laryngoskopia

Badanie, w którym fałdy głosowe (struny głosowe) ogląda się za pomocą kamery. W chorobie związanej z TRPV4 zaleca się je raz w roku [6].

Łopatkowo-strzałkowy rdzeniowy zanik mięśni (SPSMA, scapuloperoneal spinal muscular atrophy)

Choroba związana z TRPV4, przebiegająca z osłabieniem mięśni obręczy barkowej i podudzi [6].

Mozaikowatość (mosaicism)

Obecność wariantu tylko w części komórek organizmu. W przypadku TRPV4 opisano ją w 2025 r. [20].

Nadmierna aktywność (gain of function)

Mechanizm, w którym mutacja sprawia, że białko staje się nadmiernie aktywne. Obecnie panuje zgoda co do tego, że tak działają warianty TRPV4 wywołujące choroby nerwowo-mięśniowe [6].

Neuropatia aksonalna (CMT typu 2)

Choroba nerwów, w której uszkodzony jest akson, czyli „przewód” nerwu, a sygnał nerwowy jest słabszy [9].

Neuropatia demielinizacyjna (CMT typu 1)

Choroba nerwów, w której zmiany dotyczą mieliny, czyli osłonki nerwów, a przewodzenie jest spowolnione [9].

Niedowład fałdów głosowych (vocal fold paresis)

Osłabienie fałdów głosowych (strun głosowych). Rozpoznano je u 55% uczestników rejestru [3].

Orteza stopowo-goleniowa (AFO, ankle-foot orthosis)

Usztywniacz zakładany na stopę i podudzie, który koryguje opadanie stopy [6].

Osłabienie niezależne od długości włókien nerwowych (non-length-dependent weakness)

Osłabienie, które nie zaczyna się po prostu od stóp, gdzie kończą się najdłuższe nerwy, i nie postępuje ku górze. Może obejmować np. barki lub biodra [6].

Probant (proband)

Osoba, dzięki której rodzina trafia do lekarzy lub badaczy, zwykle pierwsza zdiagnozowana osoba w rodzinie. W publikacjach pozostałych członków rodziny opisuje się w odniesieniu do probanta.

Reklasyfikacja (reclassification)

Zmiana klasyfikacji wariantu na podstawie nowych danych, np. badań członków rodziny, badań laboratoryjnych lub danych populacyjnych. W dużych badaniach prowadzonych przez laboratoria diagnostyczne w ciągu kilku lat przeklasyfikowano około 7–8% wariantów VUS, większość z nich jako łagodne [210].

RhoA

Białko regulatorowe, które wiąże się z TRPV4 i ogranicza otwieranie kanału. Mutacje wywołujące neuropatię zaburzają to wiązanie [24].

Rozszerzony dostęp (expanded access)

Procedura amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (FDA), która pozwala uzyskać lek eksperymentalny (jeszcze niezatwierdzony) poza badaniem klinicznym; wniosek składa lekarz [43].

SARM1

Enzym, który napędza wbudowany w akson program samozniszczenia [31].

Segregacja (segregation)

To, czy wariant „wędruje” w rodzinie razem z chorobą: mają go chorzy krewni, a w idealnej sytuacji nie mają go zdrowi. To jeden z rodzajów dowodów używanych przy klasyfikacji wariantów [229].

Skala CMTES (CMT Examination Score)

Skala oceniająca kliniczne nasilenie choroby na podstawie objawów i wyników badania lekarskiego; 0 oznacza brak jakichkolwiek zaburzeń. Standardowa wersja skali ma zakres od 0 do 28 punktów [95]. W rejestrze TRPV4 stosowano wersję ważoną metodą Rascha o zakresie od 0 do 32 punktów: średni wynik uczestników wynosił 11, co odpowiada umiarkowanemu nasileniu choroby, a wyniki poszczególnych osób mieściły się w przedziale od 0 do 22 [3].

Statusy Fast Track, leku sierocego (Orphan Drug) i leku na rzadką chorobę pediatryczną (Rare Pediatric Disease)

Statusy, które FDA przyznała lekowi ABS-0871 [4].

Stridor (świst krtaniowy)

Głośny oddech spowodowany zwężeniem dróg oddechowych. Zgłaszało go 40% uczestników rejestru [3].

TRPV4

Kanał w błonie komórkowej przepuszczalny dla jonów wapnia, a także gen, który go koduje. Zmiany w tym genie wywołują CMT2C [10].

Wariant de novo

Nowa zmiana genetyczna, której nie odziedziczono po żadnym z rodziców. Około 10% przypadków CMT wynika z nowych wariantów [9].

Wariant o niepewnym znaczeniu (VUS, variant of uncertain significance)

Zmiana genetyczna, w przypadku której brakuje danych, by uznać ją za chorobotwórczą lub nieszkodliwą. Nie potwierdza ani nie wyklucza genetycznej przyczyny choroby i może zostać przeklasyfikowana, gdy pojawi się więcej danych [205]. Zob. Warianty TRPV4.

Wariant patogenny (pathogenic variant)

Zmiana genetyczna zaklasyfikowana jako chorobotwórcza. U mnie jest to TRPV4 p.Arg186Gln. Zob. Warianty TRPV4.

Wrodzony dystalny rdzeniowy zanik mięśni (CDSMA, congenital distal spinal muscular atrophy)

Choroba związana z TRPV4, obecna od urodzenia, przebiegająca z osłabieniem nóg i przykurczami [6].

Zmniejszona penetracja (niepełna penetracja, reduced penetrance)

Nie u każdego, kto ma dany wariant, pojawiają się zauważalne objawy. Oznaki choroby mogą być tak łagodne, że nie rozpoznają ich ani ta osoba, ani jej lekarze, albo mogą ujawnić się dopiero w późniejszym wieku [6].

Dalej: Źródła